Hosgeldiniz! Anonymous
Özel Arama

Saz mûsıkîsi (Instrumental müzik)

NAZARIYET hakkındaki bilgilerin paylaşıldığı bölüm

Yetkili: cidelimehmet

Saz mûsıkîsi (Instrumental müzik)

İleti neyhane » 09 Nis 2011, 08:47

Saz mûsıkîsi (Instrumental müzik)

Yalnız sazların çalması için hazırlanmış musikidir.

1. Taksim
2. Pişrev (peşrev)
3. Medhal
4. Saz semaisi
5. Longa
6. Sirto
7. Oyun havası
8. Aranağme, koda

• Taksim: Herhangi bir saz tarafından, herhangi bir veya birkaç makama geçkili olarak yapılan, makamın bütün özelliklerini gösteren, önceden hazırlanmayıp icracının o andaki ilhâmıyla yapılan, usûle bağlı olmayan saz mûsıkîsidir (İmprovisation). Taksimler bir makamda veya birkaç makama geçkili yapılabilir. Çok makam dolaşıyorsa fihrist taksim denir. Taksimler üçe ayrılır:

Gösteri Taksimi: Bir esere başlanmadan o eserin makamına kulakları alıştırmak için yapılan kısa taksimlerdir. Genellikle tek makamlıdır.

Ara Taksim: Bir faslın ortasında, o faslın makamından başlayıp birkaç makam dolaştıktan sonra yine ilk makamda karar eden taksimlerdir.

Geçiş Taksimi: Bir makamda başlayıp başka bir makamda karar eden taksimlerdir ki, ayrı makamdaki eserler arasında bağlantı kurmak için yapılır. Taksimlerin başka isimli olanları varsa da, onlar da genel olarak bu özellikleri taşıdıkları için ayrıca tarif edilmemişlerdir. Müşterek taksim, gazellerde cevap taksimi veya başlı başına yapılan konser taksimi vs. gibi. Eğer taksimde bir makâmdan başlanıp pek çok makâm dolaşıyorsa buna ‘’Fihrist taksim’’ adı verilir.
Bir çeşit ‘’sözsüz Kâr-ı Nâtık’’ gibi olan bu taksimler uzun süredirler ve bunlara ‘’nâtık taksim’’ veya taksim-i nâtık’’ da denebilir. Bunlarda, taksimi yapanın bilgi ve becerisi şarttır.

• Pîşrev (Peşrev): Farsça Pîş: Ön, Rev: Giden demektir. Bu duruma göre pîşrev ‘’önde giden’’ anlamına geliyor Gerçekten pîşrevler bir faslın en başında çalınan saz eserleridir. Her birine Hâne denilen kısımlardan meydana gelmişlerdir. Her hânenin sonunda nağmeleri karara götüren Teslim veya Mülâzime denilen, melodisi hiç değişmeyen bir kısım vardır. Gerçekte bu gün ‘’Teslim’’ olarak isimlendirdiğimiz bölümün asıl adı ‘’Mülâzime’’dir. Bu kelime ‘’Lâzım olan’’ anlamındadır ve Pişrev ve Saz semailerinde bulunur. ‘’Teslim’’ise her hâne sonunda yer alan ve hâneyi ‘’mülâzime’’nin makamına bağlayan, yine melodisi hiç değişmeyen, bir iki ölçülük bir nağmedir. Fakat bugün artık ‘’Mülâzime’’ye yanlış olarak ‘’Teslim’’ adının verilmesi yaygın bir âdet olduğuna göre, bu yanlış tabiri ‘’Mülâzime’’ yerinde biz de kullanıyoruz.

Pîşrevler 1. hânedeki makamın adıyla anılırlar ve bu makama bağlı olurlar. Diğer hânelerde başka makamlara geçkiler yapılır, fakat teslim ile yine ilk makama dönülür. Genellikle her hânenin sonunda, o hânede kullanılan makamın güçlü perdesi üzerinde yarım kararı yapılır. Eğer yarım karar hâne sonunda değilse, mutlaka hânenin içinde yapılır. Pişrevler genel olarak 4 hânelidirler. Az sayıda 2,5,6 hâneli olanları da vardır.
Pişrevler çok zaman büyük usûllerle ölçülmüşlerdir. Bununla beraber küçük usûllerle ölçülmüş olanları da az değildir. Fakat bu usûller hiçbir zaman aksak usûllerden olamaz. Bâzı pîşrevler biz saz ile bütün sazların karşılıklı sualli cevaplı icrası için hazırlanmıştır. Bunlara Batak veya Karabatak pîşrevi adı verilir.
Pîşrev formasını şematik olarak harflerle gösterelim (Bâzılarında teslim, her hânenin sonuna bağlıdır):

1.Hâne A
Teslim B
2. Hâne C
Teslim B
3.Hâne D
Teslim B
4.Hâne E
Teslim B

Yan yana yazarsak:
1 2 3 4
A+B/C+B/D+B/E+B

Bâzı pîşrevlerde 1. hâne aynı zamanda teslim’dir ve her hâneden sonra 1.hâne çalınır.

1. Hâne A
2. Hâne B+A
3. Hâne C+A
4. Hâne D+A

Görüldüğü gibi pîşrevlerin hâne ve teslim sıralanışı şemadaki gibidir. Yine şemadan, pîşrevlerin –evvelce öğrendiğimiz gibi- teslim ile sona erdiğini görüyoruz.

• Medhal: Pîşrev yerine kullanılan bir nevi Kısa Pîşrev diyebileceğimiz bir türdür. İki kısımlıdır. Şeması A+B’dir. Pîşrevden daha serbest bir formadır. Umumiyetle aksak olmayan küçük usûllerle ölçülmüşlerdir. Ayrıca nağmeleri bakımından pîşrevlerden farklılık gösterirler. Medhal XX. Yüzyıl başlarında bulunup kullanılmaya başlanılmıştır.

• Saz semaîsi: Hemen hemen her bakımdan pîşrev’e benzer. Gerek hâne-teslim ilişkisi gerekse yarım karar, tam karar yerleri bakımından tamamen pîşrevle aynı kurallara bağlıdır. Ancak saz semaîlerinin ilk üç hânelerinin 10/8’lik Aksak Semaî usûlü ile ölçülmek zarureti vardır. 4.hâne daha yürük, istenilen bir başka usûlde olur. 4.hânede usûl geçkisi yapmak da bir zarurettir. Saz semaîleri mûsıkî faslının en sonunda çalınır. 4. hânede usûl geçkisi yapmayan saz semaîleri de vardır.

1.Hâne A
Teslim B
2. Hâne C
Teslim B
3.Hâne D
Teslim B
4.Hâne E
Teslim B

1 2 3 4
A+B/C+B/D+B/E+B

Bir başka biçim de şöyledir:
1.Hâne A+B+A
2.Hâne C+A+B+A
3.Hâne D+A+B+A

• Longa: Yapı bakımından yine pîşreve benzer. Ancak pîşrevden daha serbest bir duruma sâhiptir. 2-3-4 hâneli olabilir. Hatta teslimli veya teslimsiz dahi olabilirler. Longalar bir çeşit oyun havasıdırlar. Çoğunlukla 2/4 nîm sofyan usulüyle ölçülmüşlerdir. Yürük ve oynaktırlar. Yakın geçmişte Santûri Edhem Efendi longalariyle ünlüdür.

• Sirto: Longadan daha serbest yapılı, hâneli veya hânesiz, son hânelerinde usûl geçkisi yapılabilen ve çok yürük herhangi bir küçük usûlle ölçülmüş, sirto isimli bir oyunu oynamak için yapılmış saz eserleridir. Özel ritimleri vardır.
Bu ritim daha çok 8/8 Düyek usûlüyle bestelenen Sirtoların, bu usûle uygun bir ritmidir. Sirtolar genellikle iki hanelidir. Ağırdan başlayan usul 2.hânede hızlanır ki bu 2.hâneye ‘’Susta’’ (Yay) adı verilir.
Gerek Longa ve gerekse Sirto’nun Balkan bölgesi kaynaklı olduğu iddiası varsa da, Orta Asya Türk kavimlerinde bu tarz oyunlar vardır ve asıl kaynak ve köken Türk toplumlarıdır.
Balkanlarda 400 yıl hüküm süren Türkler, bu oyun ve müzikleri oralara öğretmişlerdir. Bugün o Balkan kavimleri bunları da sahiplenmişlerdir.

• Oyun Havası: Çok kesin bir şekli olmayan, köyde ve kentte her çeşit oyunu oynamaya mahsus 2,3,4,5,6,7,8,9,10 zamanlı usûllerle ölçülmüş saz eserleridir. Oyun havaları daha çok folklorun konusu içine girer.

• Aranağme: Şarkıların başında çalınan, o şarkının makam ve usûlünde, ölçü sayısı şarkı ile orantılı saz parçalarıdır.

• Koda: İtalyanca kuyruk demektir ve şarkının sonunda çalınan bir aranağmeden başka bir şey değildir.


Hazırlayan:
Selçuk yekeler

Kaynak:
Türk Mûsıkîsi Nazariyatı
İsmail Hakkı Özkan
Koskoca Alemde Yalnız Bir Kulum!
Kullanıcı avatarı
neyhane
Site Yöneticisi
Site Yöneticisi
 
İleti: 1181
Kayıt: 28 Mar 2011, 20:57
Cinsiyet: Erkek
Yasadiginiz sehir: İstanbul-I (Avrupa)
Bulunduğu_ilçe: * Beylikdüzü İlçesi
Dogum_Tarihi: 06 Mar 1987

Nazariyat

Kimler çevrimiçi

Bu forumu görüntüleyenler: Kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir